Meer dan de helft van de Nederlandse boeren boven de vijfenvijftig jaar heeft nog geen opvolger. Dit is een van de (vele) oorzaken achter het feit dat gemiddeld twee tot drie boerenbedrijven per dag stoppen in Nederland.[1] Vooral kleinschalige boeren zijn kwetsbaar en vinden vaak geen opvolger, waardoor grootschalige boeren hun land opkopen en kleinschalige landbouw verdwijnt. Kunnen we deze kleinschalige boeren aan startende agro-ecologische opvolgers koppelen en de diversiteit van het boerenlandschap veiligstellen?
Auteur: Marcha van Wijk, zij schreef haar masterscriptie over het thema bedrijfsovernames. In dit artikel deelt ze de belangrijkste inzichten.
Voor mijn masterscriptie[2] hield ik me bezig met deze vraag en zocht ik naar een manier hoe we deze stoppende boeren een rol kunnen geven in de landbouwtransitie. Want waar aan de ene kant – vooral conventionele – boeren geen opvolger vinden, hebben jonge agro-ecologische boeren moeite om aan land te komen.[3] Deze boeren aan elkaar koppelen lijkt dus een win-win situatie voor zowel de stoppende boeren die hun bedrijf door willen geven, als voor de nieuwe boeren die bij willen dragen aan de landbouwtransitie.
De menselijke kant van boerderijovernames
Natuurlijk is dit gemakkelijker gezegd dan gedaan. Hoewel beleid en onderzoek vaak op de praktische uitdagingen ingaan, vergeet men vaak de impact van de emotionele en menselijke kant. En dat terwijl relaties tussen de boeren zelf, die tussen de boeren en hun buren, en emoties over de boerderij de overname in grote mate beïnvloeden. Te weinig aandacht voor deze menselijke kant, verschillen in mening en gevoel zorgt voor problemen tijdens de overname. Belangrijke onderdelen hierin zijn het financiële vraagstuk, de machtsverhoudingen tussen de boeren en gemeenschap, en de relatie tot de voorgaande boer: is het een overname binnen de familie of niet?
Als eerste probleem zijn overnames vaak bijna niet mogelijk vanwege hoge financiële kosten. Dit weerhoudt jonge boeren ervan om een boerderij over te nemen. Een gezonde relatie tussen stoppende en startende boer kan dit gemakkelijker maken. Wanneer er te weinig financiële middelen zijn, maar er veel vertrouwen is in de nieuwe boer kan de stoppende boer ervoor kiezen om een lening te geven aan de nieuwe boer. Anderzijds kan een gebrek aan vertrouwen ertoe leiden dat de startende boer niet wordt ondersteund in de financiële middelen. Je levenswerk doorgeven is altijd een grote opgave en als de nieuwe boer een totaal andere richting opgaat en misschien wel de helft van de koeien wegdoet, dan kan hier gemakkelijk frictie ontstaan.
Een tweede hindernis zijn machtsverhoudingen die een grote stempel drukken op de overname. Niet alleen concrete machtsverhoudingen, maar ook meer symbolische verhoudingen waarin de huidige boer een status heeft verworven in de buurt bijvoorbeeld. Niet alleen de huidige boer kan hiermee persoonlijk macht uitoefenen over de nieuwe boer, ook het huidige landbouwdebat speelt hierin een rol. Conventionele landbouw heeft meer erkenning dan agro-ecologische landbouw. Hierdoor moet de nieuwe boer zich niet alleen tegenover de stoppende boer bewijzen, maar bijvoorbeeld ook tegen de buren die niet blij zijn met het later maaien van het weiland.
‘[W]at ik deed was zijn jas aantrekken. […E]n dat is wel een hele, hele, hele grote, dikke jas zeg maar. Dat je je echt niet kunt voorstellen hoe dat ooit gaat voelen als het nu voelt zeg maar. Dat kon je gewoon niet, dat het ouwe zo sterk is, zo veel en zo tot in detail eigenlijk alles geschiedenis ademt.’ (citaat nieuwe boer)
Tot slot speelt het een grote rol of de overname zich binnen de familie afspeelt of niet. Waar boerderijovernames in de geschiedenis veelal binnen de familie plaatsvonden, zijn boeren door het gebrek aan opvolgers gedwongen om buiten de familie te zoeken. Dit biedt een kans voor agro-ecologische zij-instromers die een boerderij willen starten. De banden tussen deze boeren zijn wel totaal anders. Binnen een familieovername hebben boeren een dubbele rol, bijvoorbeeld als ‘stoppende boer’ en ‘moeder’ tegenover een ‘startende boer’ en ‘zoon’. Deze banden maken financiële onderdelen vaak gemakkelijker en het heeft voor stoppende boeren veel waarde dat de boerderij in de familie blijft. Aan de andere kant is er ook een dubbele machtsrelatie waarin de nieuwe boer vaak lang in de schaduw van de ouders blijft en bij elke bedrijfskeuze zich ook moet afvragen hoe dat de band met zijn/haar/hun ouders beïnvloedt. Bij overnames buiten de familie zijn er minder dubbele rollen maar moet de nieuwe boer nog wel het vertrouwen winnen van diens voorganger en moet de relatie nog vorm krijgen.
Onderweg naar een landbouwtransitie
Het financiële vraagstuk, de machtsverhoudingen en de impact van familie of zij-instromers op de overname benadrukken het belang van aandacht aan emotionele processen en de menselijke en relationele kant van boerderijovernames. Deelnemende boeren aan mijn onderzoek zien een goede relatie met de andere boer als sleutel tot een succesvolle overname. Wanneer er teveel frictie of zelfs ruzie ontstaat, zien zijdit niet als een succesvolle overname, al is de financiële en officiële overdracht wel afgerond. Een bredere blik op boerderijovernames waarin de menselijke kant wordt meegenomen leidt tot grotere successen, omdat een overname een ingewikkeld proces is waarin bijvoorbeeld de relatie tussen de boeren invloed heeft op de financiële overname of 
waarin kennismaking met de buurt en gemeenschap tot meer hulp leidt tijdens de overname en de start van de nieuwe boer. Een aantal praktische tips voor de overname zijn te vinden in Box 1.
Mijn masterscriptie laat zien dat boerderijovernames gebruikt kunnen worden om een landbouwtransitie te genereren, door ecologische boeren naar voren te schuiven en het gebrek aan opvolgers te kunnen oplossen. Waar financiële moeilijkheden vaak worden benadrukt in onderzoek en beleid, wil ik graag pleiten voor een bredere en inclusievere aanpak waarin aandacht wordt geschonken aan relaties en emoties, om materiële en praktische zaken te vergemakkelijken.
Op die manier kunnen we kleinschalige boeren aan een opvolger helpen en ruimte bieden voor agro-ecologische boeren om een bedrijf op te bouwen en de landbouwtransitie te bewerkstelligen.
[1] Hoeveel boerderijen bestaan er nog? https://www.bnnvara.nl/artikelen/hoeveel-boerderijen-bestaan-er-nog, geraadpleegd op 04-04-2024.
[2] Marcha van Wijk (Augustus 2023) Farms in transition: Understanding affective processes between quitting conventional farmers and starting ecological peasants. Link naar de scriptiesamenvatting: https://ruralsociologywageningen.nl/2023/10/20/boerderijovernames-als-mogelijkheid-voor-landbouwtransitie-van-stoppende-conventionele-naar-startende-ecologische-boer/.
[3] Stokkers, R., R, Van der Meer, H. Schoorlemmer & V. Hendriks-Goossens (2010) ‘Opvolgers gezocht voor het boerenbedrijf’ Wageningen UR: 1-74.
